• Yeni mali çerçeveye göre AB fonlarına erişim, temel haklara uyuma bağlı hâle gelecek.
• Komisyon “akıllı koşulluluk” adı verilen sistemle yatırımları hukuk devleti şartına bağlayacak.
• Macaristan hâlihazırda 18 milyar euroluk fonun büyük bölümünü kullanamıyor.
• AB içindeki siyasi muhalifler düzenlemeyi temkinli şekilde destekliyor, ancak oy birliği şartı süreci zorlaştırıyor.

Avrupa Komisyonu’nun bu hafta sunduğu Çok Yıllı Mali Çerçeve (MFF) taslağı, Avrupa Birliği fonlarının dağıtımında hukukun üstünlüğü ve temel haklara saygıyı açık bir önkoşul hâline getiriyor. Yeni düzenlemeyle birlikte, üye ülkelerin projeleri onaylanmadan önce AB Antlaşması’nın 2. maddesinde belirtilen ilkelere uyum göstermesi gerekecek.

Komisyon Başkanı Ursula von der Leyen, bu sistemi bir tür "akıllı koşulluluk" olarak tanımladı. “AB parası, ancak hukuk devleti ilkesine uygun hareket edenler için var,” diyen von der Leyen, fonların güçlü denetim mekanizmaları ve açık teşviklerle yönlendirileceğini vurguladı.

Hedefte Macaristan var

Yeni çerçevenin özellikle Macaristan’a yönelik baskıyı artıracağı belirtiliyor. Avrupa Komisyonu, hukukun üstünlüğüyle ilgili yıllık raporları esas alarak fonların kesilmesini önerme yetkisine sahip olacak. Bu durum, halihazırda 18 milyar euroluk AB fonunun büyük kısmı dondurulmuş olan Macaristan için ciddi sonuçlar doğurabilir.

Şu anda Macaristan, bu fonların sadece 10 milyar eurosuna erişebiliyor. Eğer yeni sistem yürürlüğe girerse, ülkenin tüm AB fonlarından tamamen dışlanması gündeme gelebilir.

Brüksel’de ihtiyatlı destek ve eleştiriler

Alman Yeşiller milletvekili Daniel Freund, öneriyi temkinli biçimde destekledi: “Bu doğru yönde küçük bir adım. Ancak unutmayalım, hem Avrupa Parlamentosu’nun hem de üye ülkelerin oy birliğine ihtiyacımız var.”

Freund, COVID-19 kurtarma fonunda kullanılan performans bazlı finansman modeline benzer bir yaklaşımın bu yeni bütçede de benimsenmesini eleştirerek, “O modelde hesap verebilirlik zayıftı,” uyarısında bulundu.

Macar hükümeti: Bu siyasi bir saldırı

Macar hükümeti ise düzenlemeyi reddediyor. İktidar partisinden parlamenter Csaba Dömötör, Komisyon’un yaklaşımını siyasi amaçlı bir saldırı olarak niteledi. Budapeşte yönetimi, 2020 yılında kabul edilen Hukukun Üstünlüğü Koşulluluk Mekanizmasına da başından beri karşı çıkıyor. Macaristan hâlâ bu mekanizma kapsamında olan tek AB üyesi ülke konumunda.

AB içi gerilim derinleşiyor

Yeni bütçe önerisi, sadece mali dağılım değil, Avrupa Birliği içinde demokratik değerlerin denetimi açısından da kritik bir döneme işaret ediyor. Macaristan’a yönelik fon kısıtlamaları sadece Brüksel ile Budapeşte arasında değil, AB’nin temel ilkeleriyle otoriterleşen yönetimler arasındaki gerilimi de yeniden gündeme taşıyor.