• Raporun temel iddiası, çocuk adalet sistemindeki yasal çerçevenin yeterli olduğu; asıl sorunun ise bu çerçevenin etkin, adil ve çocuklara özgü yaklaşımlarla uygulanamamasından kaynaklandığıdır.
• Çocukların ilk suça karıştığındaki yaşa uygun, eğitici ve caydırıcı bir karşılık alamaması, cezasızlık algısını pekiştirerek suçun tekrarını artırıyor.
• Koruyucu ve güvenlik tedbirlerinin kanunda açıkça ayrılması ve ikincisinin takibi için uzmanlaşmış bir mahkeme kurulması öneriliyor.

Enstitü Sosyal'in "Türkiye'de Adalet Sisteminde Suç ve Çocuk" başlıklı analiz raporu, çocuk suçluluğunda temel sorunun mevcut yasal çerçevenin uygulanmasındaki aksaklıklardan kaynaklandığını ortaya koydu. Raporda, çocukların ıslahını güçlendirmek ve cezasızlık algısını kırmak amacıyla "tedbir mahkemeleri" kurulması önerildi.

Ceza hukuku uygulamalarında üç temel sorun

Hukukçular, akademisyenler, sosyal hizmet uzmanları ve ilgili bakanlık temsilcilerinin (Adalet, Aile ve Sosyal Hizmetler, Milli Eğitim) katılımıyla hazırlanan analiz, uygulamada öncelikle düzenlenmesi gereken üç temel başlığa odaklanıyor: Suça verilen ilk karşılık, güvenlik tedbirlerinin çeşitlendirilmesi ve hakimin takdir yetkisi.

Uzmanlar, suç işleyen çocukların karşılaştıkları ilk tepkinin, onların ilerleyen yaşantılarında suça bakışını doğrudan şekillendiren kritik bir faktör olduğunu belirtiyor. İlk suçunda yaptırımla karşılaşmayan çocuklar için suç işlemek, zamanla hayatın olağan bir parçası haline gelmekte ve cezasızlık algısını pekiştirmektedir.

“Bir şey olmuyor ki, aslında yaptıklarımızın bir bedeli yok"

Mevcut mevzuatta ceza ehliyeti tam olan 15-18 yaş arasındaki çocuklar için öngörülen zorunlu ceza indirimi, hakime takdir yetkisi tanınmadığından dolayı hem fail hem de mağdur açısından adaletsiz sonuçlar doğurabilmektedir. Ayrıca, mevzuat gereği çocuklara tekerrür hükümleri uygulanmadığından, aynı çocuk defalarca suça karışabilmektedir.

Çalıştayda bir çocuk hakiminin aktardığına göre, çocuklarla yapılan görüşmelerde “ama bir şey olmuyor ki, aslında yaptıklarımızın bir bedeli yok" ifadesi sıkça dile getirilmektedir. Bu algı, ceza infaz kurumlarının bazı çocuklar için yeni suçlar öğrenilen bir "okul" haline gelmesine neden olmaktadır.

Tedbir mahkemeleri ve uzmanlaşma şart

Analizde öne çıkan politika önerileri, sistemin daha işlevsel, adil ve ıslah edici bir biçimde yeniden yapılandırılmasına katkı sunmayı amaçlamaktadır. Önemli öneriler arasında şunlar yer almaktadır:

Tedbir Mahkemesi Kurulması: Koruyucu ve destekleyici tedbirler ile güvenlik tedbirlerinin kanunda açıkça ayrıştırılması ve güvenlik tedbirlerinin takibini sağlayacak uzmanlaşmış bir mahkeme oluşturulması gerekmektedir.

Yargılamaların Hızlandırılması: Yargılamaların uzun sürmesi hem çocukların üstün yararı ilkesine hem de toplumsal adalet algısına zarar verdiğinden, dava sürelerine sınır getirilmelidir.

Sosyal İnceleme Raporu (SİR) Zorunluluğu: SİR, soruşturma aşamasında alınmalı ve kanuni olarak zorunlu hale getirilmelidir.

Hakimin Takdir Yetkisi: 15-18 yaş arasındaki çocuklar için zorunlu ceza indirimleri yerine, hakimlere suçun türü, tekrarı ve niteliği dikkate alınarak takdir yetkisinin kullanılması sağlanmalıdır.

Personel Uzmanlaşması: Çocuk mahkemelerinde uzman hukukçular atanmalı; hakim ve savcılar da dahil olmak üzere çocukla çalışan tüm personel bu alanda uzmanlaşmalıdır.

Çocukları Kullanan Örgütlere Ağır Yaptırım: Çocukları suça iten veya kullanan suç örgütlerine yönelik cezalar artırılarak caydırıcılık sağlanmalı.

Ayrıca, çocukların suça karışmasında ihmalkar davranan ailelere, ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesini zedelemeyecek şekilde önleyici ve caydırıcı özel yaptırımlar uygulanmalıdır. Bu yaptırımlar, ailelere yönelik bütüncül sosyal destek ve rehabilitasyon hizmetleriyle desteklenmelidir.