Türkiye'de 18 yıl boyunca devam eden Türkçe ezan uygulamasının sona ererek, ezanın yeniden asli haliyle okunmaya başlanmasının üzerinden tam 75 yıl geçti. 16 Haziran 1950’de merhum Başbakan Adnan Menderes’in ilk icraatlarından biri olan bu tarihi karar, halk arasında büyük bir sevinçle karşılanmıştı.

Türkiye'nin toplumsal hafızasında derin izler bırakan Arapça ezan yasağı, 1932 yılında Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından başlatılan bir deneme süreciyle hayata geçti. Ocak ve Şubat aylarında Ayasofya ve Fatih Camilerinde başlayan Türkçe ezan uygulaması, kısa sürede ülke geneline yayıldı.

Hapis ve para cezaları

O dönemdeki adıyla Evkaf Umum Müdürlüğü'nün (bugünkü Vakıflar Genel Müdürlüğü) 14 Kasım 1932 tarihli bir genelgeyle, ezanın tüm Türkiye'de Türkçe okunması zorunlu hale getirildi. 1933 yılından itibaren Diyanet İşleri Başkanlığı, bu kurala uymayanların "şiddetle tecziye edileceğini" (cezalandırılacağını) duyurdu.

Uygulamada yaşanan farklılıkları ortadan kaldırmak amacıyla dönemin Başvekili İsmet İnönü, 1933 yılında valiliklere gönderdiği bir yazıyla uygulamanın istisnasız bir şekilde sürdürülmesini, aksi davranışta bulunanların Türk Ceza Kanunu'nun 526. maddesi uyarınca cezalandırılmasını emretti.

Bu süreç, 1941 yılında Yargıtay'ın, verilen cezaların hukuki dayanağının zayıf olduğu yönündeki kararıyla yeni bir boyut kazandı. Ancak bu kararın hemen ardından hükümet, 4055 sayılı yeni bir kanun çıkararak TCK'nın 526. maddesini değiştirdi. Bu yeni düzenlemeyle Arapça ezan okuyanlara üç aya kadar hapis ve 10 liradan 200 liraya kadar para cezası verilmesi hüküm altına alındı.

Yasak süresince Anadolu'nun dört bir yanında birçok kişi bu kurala uymadığı için baskı ve cezayla karşılaştı. Bu sürecin en bilinen olaylarından biri ise Konya'da yaşandı. Konya Vali Yardımcısı Tevfik Uğurlu'nun Konya Müftülüğü'ne yazdığı resmi yazıda şu ifadeler yer alıyordu:

"Konya'nın Köprübaşı mahallesi Yanık Cami mescidinin fahri imamı olduğunu beyan eden Mehmet İyibildiren, 27/6/1945 tarihinde akşam ezanını Arapça okuması nedeniyle derdest edilip derhâl adalete tevdi edildi."

Siyasi değişim ve yasağın sonu

Toplumda ve siyaset sahnesinde artan rahatsızlık, dönemin tek partisi olan Cumhuriyet Halk Partisinin kongrelerinde dahi dile getirilmeye başlandı. 1947 yılındaki 7. Olağan Kongre'de Sinop Milletvekili Vehbi Dayıbaş ve Seyhan Milletvekili Sinan Tekelioğlu gibi isimler, "Bu Müslüman toplumun dini ya öğretilmeli ya da bu duruma bir çözüm bulunmalı" diyerek yasağın gözden geçirilmesini talep etti.

Siyasi iklimin değiştiği bu ortamda, 14 Mayıs 1950'de yapılan seçimleri büyük bir zaferle kazanan Demokrat Parti, iktidara geldi. 2 Haziran'da güvenoyu alan hükümetin Başbakanı olan merhum Adnan Menderes'in Meclis'e sevk ettiği ilk kanun tekliflerinden biri, Arapça ezan yasağını getiren maddenin değiştirilmesi oldu.

Kanun teklifi, 16 Haziran 1950'de TBMM Genel Kurulunda kabul edildi. Aynı günün ikindi vaktinden itibaren Türkiye'nin dört bir yanındaki camilerin minarelerinden ezan, 18 yıl aradan sonra yeniden Arapça olarak yükselmeye başladı. O gün, halkın yasağın kalkmasını büyük bir coşku ve sevinç gözyaşlarıyla karşıladığı, minarelerin altında toplanan kalabalıkların müezzinlerden ezanı tekrar tekrar okumalarını istediği tarihe not düşüldü.