• Güneş tutulmaları, ayın Dünya ile Güneş arasına girmesiyle yılda iki kez meydana geliyor.
• Tam tutulmalarda gökyüzü kararıyor, sıcaklık düşüyor ve doğada olağandışı sessizlik oluşuyor.
• Tarih boyunca pek çok kişi, tutulma sırasında hayvanların tuhaf davrandığını bildirdi.
• Bilim insanları bu davranışları kayda geçirebilmek için vatandaş bilim projeleri başlattı.

Tutulma sırasında gökyüzü kararır, doğa sessizleşir

Ay, Dünya'dan en uzak noktasındaysa halkalı tutulma meydana gelir ve Ay, Güneş'ten daha küçük görünür. Kısmi tutulmalarda ise Güneş bir hilal şeklini alır.

Tam tutulmalarda ise gökyüzü adeta geceye bürünür. Sıcaklık düşer ve "elmas yüzük" olarak adlandırılan görsel bir etki oluşabilir. İnsanlar kadar hayvanlar da bu ani değişikliklere tepkisiz kalmaz.

Hayvanlar tutulma sırasında ne yapar?

Güneş tutulmalarının hayvanlar üzerindeki etkisi yüzyıllardır gözlemleniyor. 1239 yılında yaşamış keşiş Ristoro d'Arezzo, tutulma sırasında “tüm hayvanların dehşete kapıldığını” ve “vahşi hayvanların kolayca yakalandığını” yazmıştı.

1560'ta astronom Christoph Clavius, kuşların karanlıkta panikle gökten yere düştüğünü belirtmişti. Günümüzde ise bilim insanları ve tutulma kovalayıcıları, hayvanların bu olaylara karşı verdiği tepkileri kaydediyor.

Kuşlar birdenbire sessizleşiyor ya da aktifleşiyor, süt inekleri ahıra dönüyor, cırcır böcekleri ötmeye başlıyor. Hatta bazı deniz memelilerinin bile davranışlarında farklılıklar gözleniyor.

Gözlemlerle desteklenen güncel tutulma verileri

Kıdemli tutulma gözlemcisi Peter den Hartog, 1999 yılında Macaristan’da gerçekleşen tam tutulma sırasında aniden ortaya çıkan kuş ve yarasa türlerini gözlemlediğini aktardı. “Işık yoğunluğu mu yoksa sinekler nedeniyle mi bilmiyorum ama açıkça daha fazla aktivite vardı,” dedi.

Yazar ve tutulma takipçisi Dave Balch, 1991’de Hawaii’deki tutulmada, kısmi evrelerde bile kuşların hareketlerinde fark gözlemlediğini bildirdi. Tora Greve ise 2001’de Zambiya’da kurbağaların ses çıkardığını ve zürafaların tam tutulma sırasında koşmaya başladığını belirtti.

Kaliforniya Bilimler Akademisi’nden ekolojist Rebecca Johnson, “Bu davranışları gerçekten kapsamlı bir şekilde incelemek istiyorsanız, sahada gözlem yapmak ve titiz protokollere sahip olmak gerekir,” dedi.

Bilimsel veri toplamak neden zor?

Tam güneş tutulmalarının yolları dünyanın farklı bölgelerine yayılmış durumda. Bu, her tutulmadan yalnızca sınırlı sayıda veri toplanabilmesini zorlaştırıyor.

Johnson, bu ihtiyacı karşılamak üzere iNaturalist uygulamasında Life Responds projesini başlattı. 2017 ve 2024'teki tutulmalar sırasında milyonlarca kişinin hayvan davranışlarını kayıt altına alması sağlandı.

“İnsanlardan nerede olurlarsa olsunlar, tutulma sırasında hayvanlara dikkat etmelerini istedik,” diyor Johnson. NASA da 2024 tutulması için “Eclipse Soundscapes” adında bir vatandaş bilimi projesi başlattı. Katılımcılar ses kaydı yaparak veya gözlemlerini bildirerek katkı sunabiliyor.

Tutulmalar hayvan davranışları için bir laboratuvar olabilir

Bilim insanları, bu gözlemlerle anlamlı bir veri havuzu oluşturmayı umuyor. Johnson, 2017’de National Geographic’e verdiği röportajda, “Gözlemlerin toplanması ve kalıpların aranması, bilimin başladığı yerdir,” diyerek bu projelerin önemine dikkat çekti.

“Umarım tutulma sırasında daha önce kimsenin fark etmediği şeyleri belgeleyebiliriz,” ifadeleriyle de bilimsel keşiflerin kapısını aralıyor.