ABD'nin önde gelen yayın organlarından The National Interest'de, değişen küresel dengeler ışığında Orta Asya'da yeniden şekillenen küresel rekabetin geldiği noktanın değerlendirildiği bir analiz yayınlandı.

ABD'nin 2021 yılında Afganistan'dan çekilmesinin ardından Orta Asya'daki dengelerin kökten değiştiği belirtilen analizde, sahip olduğu kritik ulaşım ve enerji koridorları, nadir toprak rezervleri ve stratejik topraklar nedeniyle bölgenin büyük güçler arasında yeni bir gölge savaşına sahiplik ettiği tespiti yapıldı.

Analizde ayrıca, ABD, Rusya ve Çin bölgedeki attığı adımlara dair detaylara yer verildi.

İşte The National Interest'de yayınlanan analiz:

Amerika Birleşik Devletleri 2021 yılında Afganistan'dan çekildiğinde, bir savaştan daha fazlası sona erdi. Bu hamle, Orta Asya'nın önemli bir bölümünde sürekli ABD varlığının çöküşüne işaret ediyordu.

O zamandan bu yana, bu durum bölgede büyük bir boşluk yarattı ve Rusya ile Çin bu boşluğu askeri anlaşmalar, altyapı projeleri ve ikili anlaşmalar ile hızla dolduruyor. Buna karşılık ABD ise, en etkili nüfuz biçimi olan kalkınma diplomasisinden bile geri çekiliyor gibi görünüyor.

Bu durum, ABD'nin bölgedeki en istikrarlı ilişkileri yürüttüğü ve bölgede kritik öneme sahip iki ülke olan Kazakistan ve Özbekistan'da daha belirgin.

Orta Asya'nın en büyük bu iki ekonomisi ve stratejik enerji tedarikçisi olan Kazakistan, tarihsel olarak Rusya, Çin ve Batı'yı dengelemek için “çok vektörlü” bir dış politika arayışında olmuştur.

On yıllar boyunca ABD de bu dengeleme hareketinde kilit bir oyuncu olarak kendini konumlandırmıştı.

Örneğin 2022 yılında USAID'in Power Central Asia girişimi, Kazakistan'ın en büyük enerji şirketinin yeni bir işbirliği anlaşması kapsamında metan emisyonlarını azaltmasına yardımcı oldu. Ajans ayrıca Kazakistan Sağlık Bakanlığı'na eğitim ve teknik yardım yoluyla tüberküloz kontrol çabalarına yatırım yaptı.

Özbekistan ise ABD ile ilişkilere daha da umut verici bir fırsat sundu.

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev 2016'da iktidara geldiğinden bu yana temkinli bir siyasi ve ekonomik liberalleşme izledi ve sağlıktan enerjiye kadar çok sayıda başlıkta hem ABD hem Çin hem de Rusya ile dengeli bir ilişki yürüttü.

Ancak bu bağlar ABD'nin değişen Orta Asya politikası ile çözülmeye başladı.

Trump yönetimi, hükümeti yeniden yapılandırma çabalarının bir parçası olarak USAID'in işlevlerini durdurdu ve kurumu Dışişleri Bakanlığı bürokrasisine kattı. Bu nedenle de kurumun saha bazlı programları ya azaltıldı ya da donduruldu.

Yardımların ve programların kesilmesi Orta Asya'da ABD için “yıkıcı” bir etki yarattı ve ABD misyonları otoriter destekli yatırımlara anlamlı alternatifler sunamaz hale geldi.

Bu arada hem Rusya hem de Çin bölgedeki yardımlarını ikiye katladı. Şubat 2023'te Kazakistan, Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü kapsamında Rusya ile bir savunma işbirliği yol haritası imzalayarak Moskova'nın güvenlik nüfuzunu güçlendirdi.

Pekin, Dijital İpek Yolu aracılığıyla Özbek şehirlerinde Huawei tarafından inşa edilen gözetim altyapısını genişletti ve bulut depolama, e-devlet sistemleri ve yapay zeka ile geliştirilmiş sınır izleme için krediler sundu.

Kalkınma diplomasisi bir zamanlar Amerikan etkisinin sessiz belkemiğiydi. Ancak bu gelişmelerin ardından görünen o ki ABD, bölgedeki tüm etkisini kaybetmeye başladı.

Sonuç

Şüphesiz bunun stratejik sonuçları hem ABD hem de bölge için çok büyük olacak. ABD, Rusya ve Çin arasındaki bölgedeki gölge savaşının sadece bölgesel değil küresel etkileri de olacak.

Zira Orta Asya, ABD-Çin-Rusya rekabetinin kesiştiği noktada yer alıyor ve önemli kara koridorlarına, enerji ihracatına, nadir toprak rezervlerine ve büyüyen genç nüfusa ev sahipliği yapıyor.

Rusya ve Çin bölgedeki etkisini giderek artırırken, uzmanlara göre eğer ABD bölgede ciddi bir jeopolitik aktör olarak kalmak istiyorsa rekabetin dozajını artırması gerekiyor ve önümüzdeki günlerde bölge bu gölge savaşının daha sert yaşandığı bir arenaya dönüşecek gibi görünüyor.